Αποφρακτική άπνοια

Τι είναι η αποφρακτική άπνοια

Το έντονο και χρόνιο ροχαλητό είναι η πρώτη ένδειξη μιας δυνητικά επικίνδυνης για τη ζωή διαταραχής, η οποία ονομάζεται αποφρακτική άπνοια στον ύπνο.

Εάν ροχαλίζετε δυνατά και συχνά, σημαίνει ότι κατά τη διάρκεια του ύπνου η λειτουργία της αναπνοής σας δεν είναι ικανοποιητική, καθώς οι αεραγωγοί σας δεν είναι τελείως ανοικτοί. Το ροχαλητό δημιουργείται όταν ο αέρας περνάει μέσα από τους στενεμένους αεραγωγούς, δονεί τα τοιχώματά τους και παράγεται ήχος, που είναι γνωστός ως «ροχαλητό».

Το ένα τρίτο (1/3) περίπου των ενηλίκων ροχαλίζει. Ωστόσο, το ροχαλητό στους περισσότερους από αυτούς δεν προκαλεί σοβαρά προβλήματα στην υγεία τους. Σε ποσοστό, όμως, περίπου 5% των ενηλίκων —αφορά συνήθως άνδρες μέσης ηλικίας, με αυξημένο σωματικό βάρος— το έντονο και μόνιμο ροχαλητό είναι η πρώτη ένδειξη μιας επικίνδυνης αναπνευστικής διαταραχής, η οποία ονομάζεται αποφρακτική άπνοια στον ύπνο.

Οι άνθρωποι με αυτή τη διαταραχή δεν αναπνέουν ικανοποιητικά κατά τη διάρκεια του ύπνου, με αποτέλεσμα να μην παίρνουν αρκετό οξυγόνο και να έχουν κακής ποιότητας ύπνο. Αυτές οι ανωμαλίες μπορεί να προκαλέσουν υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας και να συμβάλουν στη δημιουργία αρτηριακής υπέρτασης, καρδιακής ανεπάρκειας, εμφράγματος του μυοκαρδίου και αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου. Τα άτομα που εμφανίζουν αυτά τα προβλήματα αναπνέουν συνήθως φυσιολογικά όταν είναι ξύπνια. Για το λόγο αυτό, αν ροχαλίζετε δυνατά και συστηματικά χρειάζεται να συζητήσετε το θέμα αυτό με το γιατρό σας ή να ζητήσετε βοήθεια από κάποιο ειδικό κέντρο. Ευτυχώς σήμερα οι αναπνευστικές αυτές διαταραχές μπορούν να διαγνωστούν από τους ειδικούς σε πρώιμα, πιο εύκολα θεραπεύσιμα στάδια, και να προληφθούν ή να ανακοπούν οι επιπλοκές τους.

Προειδοποιητικά συμπτώματα

Στους ενήλικες

Το ροχαλητό, μερικές φορές, είναι τόσο δυνατό που ακούγεται στα διπλανά δωμάτια ή και στα διπλανά σπίτια. Το ροχαλητό χαρακτηρίζεται από παύσεις, οι οποίες διαρκούν από μερικά δευτερόλεπτα έως πάνω από ένα λεπτό, ενώ η σύντομη αυτή ησυχία διακόπτεται από απότομη επανέναρξη του ροχαλητού. Οι παύσεις αυτές οφείλονται στις άπνοιες, οι οποίες μπορεί να είναι πολύ συχνές. Μερικοί άνθρωποι δεν αναπνέουν καθόλου κατά τα τρία τέταρτα του ύπνου τους!

Λόγω των απνοιών ο ύπνος διαταράσσεται, με αποτέλεσμα να εμφανίζεται υπνηλία την ημέρα που συχνά παρεμποδίζει την επαγγελματική και προσωπική ζωή. Οι άνθρωποι που υποφέρουν από άπνοιες στον ύπνο ενδέχεται να κοιμηθούν σε ακατάλληλες στιγμές όπως, π.χ., στην εργασία τους ή ενώ οδηγούν το αυτοκίνητό τους. Οι έρευνες που έχουν γίνει έδειξαν ότι οι πάσχοντες από άπνοιες στον ύπνο έχουν τρεις έως πέντε φορές περισσότερα τροχαία ατυχήματα από το μέσο όρο του συνολικού πληθυσμού. Επίσης, αυτά τα άτομα δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν σ’ αυτό που κάνουν, μπορεί να ξεχνούν, να εκνευρίζονται εύκολα, να έχουν άγχος ή στενοχώρια. Αυτά τα προβλήματα είτε έχουν εμφανιστεί το τελευταίο διάστημα είτε υπάρχουν από χρόνια. Ο πάσχων συχνά δεν τα αναγνωρίζει ο ίδιος ή υποτιμά τη σοβαρότητά τους. Συνήθως άλλα μέλη της οικογένειας, συνάδελφοι στη δουλειά ή ο εργοδότης διαπιστώνουν κάποιες αλλαγές στη συμπεριφορά ή στη διάθεσή τους και τους συνιστούν να επισκεφθούν το γιατρό.

Κάποιες όμως φορές ο πάσχων ζητάει ιατρική βοήθεια, λόγω προβλημάτων στον ύπνο του. Μπορεί να ξυπνάει συχνά με αίσθημα ασφυξίας, ο ύπνος του να είναι ανήσυχος με τινάγματα των χεριών και των ποδιών ή να σηκώνεται αρκετές φορές για να ουρήσει. Παραπονείται για πρωινούς πονοκεφάλους. Χάνει το ενδιαφέρον του για το σεξ και μερικές φορές εμφανίζει αδυναμία στύσης.

Στα παιδιά

Η άπνοια στον ύπνο μπορεί να ευθύνεται για το σύνδρομο του ξαφνικού θανάτου των νεογνών. Τα μεγαλύτερα παιδιά που έχουν άπνοιες στον ύπνο συχνά φαίνονται καταπονημένα και δεν τα πάνε καλά στο σχολείο, ενώ μερικές φορές χαρακτηρίζονται «αργόστροφα» ή «τεμπέλικα».

Άπνοιες στον ύπνο εμφανίζουν συνήθως παχύσαρκα παιδιά και παιδιά με μεγάλες αμυγδαλές και κρεατάκια. Τα παιδιά με άπνοιες στον ύπνο μπορεί να ροχαλίζουν, να έχουν συρίζουσα αναπνοή ή να έχουν δυσκολία να αναπνεύσουν, καθώς επίσης ενδέχεται να ξυπνούν συχνά τη νύχτα.

Πού οφείλονται οι άπνοιες στον ύπνο

Κατά τη διάρκεια του ύπνου το μυϊκό σύστημα χαλαρώνει πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε στιγμή εγρήγορσης. Στους μύες που χαλαρώνουν συμπεριλαμβάνονται και οι μύες του φάρυγγα, που έχουν σχέση με την αναπνοή. Στους περισσότερους ανθρώπους αυτή η φυσιολογική διαδικασία δεν προκαλεί κανένα πρόβλημα, εξάλλου ο ύπνος είναι χρόνος χαλάρωσης και ανάπαυσης. Εντούτοις, για άγνωστους μέχρι στιγμής λόγους, οι μύες του φάρυγγα μερικών ανθρώπων χαλαρώνουν υπερβολικά, με αποτέλεσμα ο φαρυγγικός αυλός να στενεύει ή και να αποφράσσεται εντελώς, εμποδίζοντας την αναπνοή.

Σε άλλους ανθρώπους οι μύες χαλαρώνουν σε φυσιολογικό βαθμό κατά τη διάρκεια του ύπνου, αλλά ο φάρυγγάς τους κλείνει, επειδή είναι πιο στενός από τον κανονικό. Η στένωση αυτή οφείλεται συνήθως στην ανατομική κατασκευή και σε παράγοντες όπως: α) μεγαλύτερη γλώσσα από την κανονική, β) μικρότερη κάτω γνάθος από την κανονική, γ) διογκωμένες αμυγδαλές ή δ) αύξηση του λιπώδους ιστού στο φάρυγγα των παχύσαρκων.

Σε άλλες περιπτώσεις το πρόβλημα εντοπίζεται στο τμήμα του εγκεφάλου που ελέγχει την αναπνοή κατά τη διάρκεια του ύπνου. Ο εγκέφαλος φαίνεται να «ξεχνά» να στείλει τις απαραίτητες οδηγίες στους αναπνευστικούς μύες.

Όλοι αυτοί οι παράγοντες, δηλαδή ο στενός φάρυγγας από κατασκευής, η μεγάλη χαλάρωση των μυών του φάρυγγα και η μη αποστολή κατάλληλων ερεθισμάτων στους αναπνευστικούς μύες, συμβάλλουν στη δημιουργία απνοιών. Είναι πολύ δύσκολο να ξεχωρίσουμε σε κάθε άνθρωπο ποιος απ’ όλους αυτούς τους παράγοντες ευθύνεται περισσότερο. Όλοι, όμως, προκαλούν άπνοιες στον ύπνο.

Τύποι άπνοιας στον ύπνο

Η άπνοια στον ύπνο διακρίνεται σε αποφρακτική άπνοια και σε κεντρική άπνοια.

Αποφρακτική άπνοια στον ύπνο

Η αποφρακτική άπνοια είναι ο πιο συχνός τύπος άπνοιας. Στην περίπτωση αυτή, οι μύες του φάρυγγα και η μαλακή υπερώα με τη σταφυλή χαλαρώνουν και τα τοιχώματα του φάρυγγα τείνουν να συμπέσουν, αποφράσσοντας τους αεραγωγούς και κάνοντας την αναπνοή εργώδη και θορυβώδη (ροχαλητό). Η πλήρης σύμπτωση των τοιχωμάτων των αεραγωγών διακόπτει την αναπνοή τελείως. Όταν η αναπνοή ενός ατόμου διακόπτεται, κάποιος που βρίσκεται κοντά ακούει το ροχαλητό να σταματά για όσο χρόνο διαρκεί η διακοπή της αναπνοής. Όσο διαρκεί η άπνοια αυξάνονται οι αναπνευστικές προσπάθειες, καθώς οι μύες του θωρακικού τοιχώματος και το διάφραγμα εργάζονται εντονότερα. Η προσπάθεια εισπνοής κατά τη διάρκεια της άπνοιας μοιάζει σαν να προσπαθούμε να ρουφήξουμε υγρό μ’ ένα μαλακό καλαμάκι που έχει λεπτό τοίχωμα. Με το ρούφηγμα στενεύει ή κλείνει τελείως το καλαμάκι και η αναρρόφηση δεν είναι δυνατή. Τελικά, ο ύπνος του πάσχοντος διαταράσσεται προσωρινά (μερικές φορές για λίγα δευτερόλεπτα) και από ένα βαθύ στάδιο ύπνου «αφυπνίζεται» σ’ ένα ελαφρύτερο. Η «αφύπνιση» αυτή αυξάνει τον τόνο των μυών του φάρυγγα και ανοίγει τους αεραγωγούς. Με το άνοιγμα των αεραγωγών ξαναρχίζουν βαθιές αναπνοές κι έντονο το ροχαλητό που είχε σταματήσει. Οι «αφυπνίσεις» αυτές που είναι σύντομες αλλά απαραίτητες για να τερματιστούν οι άπνοιες, δε γίνονται αντιληπτές και ο πάσχων δεν τις θυμάται το πρωί. Οι άπνοιες και οι «αφυπνίσεις» μπορεί να είναι πολλές δεκάδες ή εκατοντάδες κάθε νύχτα.

Κάθε φορά που σταματάει η αναπνοή, το οξυγόνο στο αίμα μειώνεται και η καρδιά πρέπει να δουλέψει σκληρότερα για να κυκλοφορήσει το αίμα. Η αρτηριακή πίεση αυξάνεται και μπορεί να παραμείνει αυξημένη και μετά την αποκατάσταση της αναπνοής, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί αρτηριακή υπέρταση. Η καρδιά μερικές φορές χτυπά άρρυθμα, ενώ δεν αποκλείεται να σταματήσει για μερικά δευτερόλεπτα. Αυτό είναι πιθανόν αιτία θανάτου κατά τη διάρκεια του ύπνου σε άτομα που φαινομενικά ήταν καλά στην υγεία τους. Πολυάριθμες ιατρικές μελέτες τις τελευταίες δεκαετίες έχουν δείξει ότι η αποφρακτική υπνική άπνοια, όταν δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί να ευθύνεται για αρτηριακή υπέρταση, αύξηση της συχνότητας της στεφανιαίας νόσου, του εμφράγματος του μυοκαρδίου, των αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων και της καρδιακής ανεπάρκειας.

Τα οινοπνευματώδη, τα ηρεμιστικά και τα υπνωτικά, εάν ληφθούν προ του ύπνου, χαλαρώνουν περισσότερο το μυϊκό τόνο και προδιαθέτουν σε στένωση των αεραγωγών. Οι περισσότεροι άνθρωποι με αποφρακτικές άπνοιες δεν έχουν κάποια εμφανή ανατομική ανωμαλία που να σχετίζεται με την προβληματική αναπνοή τους κατά τη διάρκεια του ύπνου. Για τη διαταραχή της αποφρακτικής άπνοιας ενδέχεται να παίζουν κάποιον επιβαρυντικό ρόλο ένας ή περισσότεροι από τους παρακάτω παράγοντες: κάποιοι πάσχοντες έχουν μικρότερη κάτω γνάθο ή μικρότερο άνοιγμα του φάρυγγα, μερικοί έχουν μεγάλη γλώσσα, μεγάλες αμυγδαλές ή άλλους ιστούς που στενεύουν την είσοδο των αεραγωγών.

Η αποφρακτική άπνοια εμφανίζεται κυρίως σε άνδρες με αυξημένο σωματικό βάρος. Η διαφορετική ανατομία του φάρυγγα και οι γυναικείες ορμόνες μπορεί να προστατεύουν τις γυναίκες μέχρι την εμμηνόπαυση. Αργότερα το χάσμα μεταξύ των δύο φύλων μικραίνει, αν και ποτέ δεν εξαφανίζεται τελείως.

Κεντρική άπνοια στον ύπνο

Σ’ αυτό τον τύπο άπνοιας οι αεραγωγοί μπορεί να παραμένουν ανοικτοί, αλλά το διάφραγμα και οι θωρακικοί μύες σταματούν να εργάζονται, με αποτέλεσμα ο πάσχων να μην αναπνέει. Η επακόλουθη πτώση του οξυγόνου ερεθίζει τα ειδικά κέντρα στον εγκέφαλο και προκαλεί επανέναρξη της αναπνοής και αφύπνιση.

Η κεντρική άπνοια στον ύπνο απαντάται συχνότερα όσο προχωράει η ηλικία, ενώ ως συχνότερη αιτία εμφάνισής της θεωρείται η βαριά καρδιακή ανεπάρκεια. Περίπου ένα στα τέσσερα άτομα ηλικίας άνω των 60 ετών παρουσιάζουν κάποια διαταραχή της αναπνοής κατά τη διάρκεια του ύπνου. Στους περισσότερους το πρόβλημα είναι ήπιο. Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο και σοβαρότερο στα άτομα που πάσχουν από άλλες παθήσεις, ειδικά νευρολογικές. Οι άνθρωποι με κεντρικές άπνοιες ξυπνούν πιο συχνά από αυτούς που πάσχουν από αποφρακτικές άπνοιες.

Τι προσφέρει η θεραπεία

Οι περισσότεροι ασθενείς με άπνοια στον ύπνο ωφελούνται τόσο από τα γενικά μέτρα όσο και από τις ειδικές θεραπείες.

Γενικά μέτρα

• Απώλεια βάρους με δίαιτα, εάν είστε υπέρβαρος. Οι άνθρωποι με βαριά άπνοια στον ύπνο είναι συνήθως υπέρβαροι. Απώλεια βάρους, έστω και λίγων κιλών, θα συμβάλλει στην καλύτερη λειτουργία της αναπνοής κατά τη διάρκεια του ύπνου τους, στη βελτίωση της ποιότητας του ύπνου τους και, συνεπώς, στην ελάττωση της ημερήσιας υπνηλίας.
• Αποφυγή των οινοπνευματωδών ποτών τουλάχιστον δύο ώρες πριν από τον ύπνο. Το οινόπνευμα καταστέλλει την αναπνοή και κάνει τις άπνοιες συχνότερες και βαρύτερες. Προκαλεί επίσης άπνοιες σε ορισμένα άτομα που, σε άλλη περίπτωση, απλώς θα ροχάλιζαν.
• Αποφυγή του καπνίσματος. Έχει αποδειχθεί ότι το κάπνισμα επιδεινώνει το ροχαλητό και την άπνοια στον ύπνο.
• Αποφυγή των ηρεμιστικών και των υπνωτικών. Τα ηρεμιστικά και τα υπνωτικά χάπια καταστέλλουν την αναπνοή και επιδεινώνουν την άπνοια.
• Λήψη φαρμάκων με προσοχή. Φάρμακα για τους πονοκεφάλους, το άγχος, την αλλεργία και άλλα συνήθη προβλήματα μπορεί να επηρεάσουν τον ύπνο και την αναπνοή.
• Στάση κατά τη διάρκεια του ύπνου: πλάγια ή μπρούμυτα. Μερικοί άνθρωποι εμφανίζουν άπνοιες μόνον όταν κοιμούνται ανάσκελα. Γενικά οι σοβαρότερες άπνοιες εμφανίζονται σε αυτή τη στάση ύπνου. Μπορείτε να χρησιμοποιείτε ένα ειδικό μαξιλάρι που προσαρμόζεται σε ζώνη μέσης ή μια μπάλα του τένις ραμμένη σε «τσέπη» στην πυτζάμα σας, ανάμεσα στις ωμοπλάτες. Αυτά θα σας βοηθήσουν να διατηρήσετε την πλάγια θέση κατά τη διάρκεια του ύπνου.

Ειδικές θεραπείες

Συνεχής θετική πίεση στους αεραγωγούς μέσω ρινικής μάσκας (CPAP). Σ’ αυτήν την πολύ αποτελεσματική θεραπεία μια μικρή πλαστική μάσκα φοριέται στη μύτη κατά τη διάρκεια του ύπνου. Μια συσκευή στέλνει αέρα με πίεση στη μάσκα. Η πίεση αυτή διαβιβάζεται από τη μύτη στο φάρυγγα και τον κρατάει ανοικτό κατά τη διάρκεια του ύπνου. Έτσι το άτομο κοιμάται και αναπνέει φυσιολογικά. Η συσκευή CPAP χρησιμοποιείται κυρίως για την αποφρακτική άπνοια. Ένα ποσοστό 80% περίπου των ασθενών αποδέχεται τη θεραπεία και τη συνεχίζει, ενώ οι υπόλοιποι τη βρίσκουν ενοχλητική και την εγκαταλείπουν. Η CPAP χρησιμοποιείται για τη θεραπεία της αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο από το 1981. Θεωρείται η καλύτερη θεραπεία για την αποφρακτική άπνοια, γιατί είναι πολύ αποτελεσματική και πολύ ασφαλής. Οι επιπλοκές που μπορεί να παρουσιάσει είναι τοπικές στη μύτη: π.χ. συνάχι, ξηρότητα.

Οξυγόνο. Επιπρόσθετο οξυγόνο σπάνια απαιτείται στη θεραπεία της άπνοιας στον ύπνο. Οι συσκευές CPAP χρησιμοποιούν τον αέρα του δωματίου και χρειάζονται επιπρόσθετο οξυγόνο μόνο στην περίπτωση που ο ασθενής πάσχει από χρόνια αναπνευστική ανεπάρκεια.

Φάρμακα. Δεν υπάρχουν αποτελεσματικά φάρμακα για το ροχαλητό και τις αποφρακτικές άπνοιες στον ύπνο. Φάρμακα μπορεί να χρησιμοποιηθούν για συνοδές καταστάσεις, όπως ρινικά αποσυμφορητικά για τη ρινική απόφραξη.

Ενδοστοματικές συσκευές. Έχουν χρησιμοποιηθεί διάφορες ενδοστοματικές συσκευές που φέρνουν την κάτω γνάθο προς τα εμπρός ή τραβούν τη γλώσσα και ανοίγουν το φάρυγγα, βοηθώντας με αυτόν τον τρόπο ορισμένους ασθενείς. Η θεραπεία αυτή χρησιμοποιείται κυρίως για ήπιες περιπτώσεις και μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά χρήσιμη. Εφαρμόζεται από ορθοδοντικούς εξειδικευμένους στην ιατρική του ύπνου.

Εγχειρήσεις. Ορισμένες εγχειρήσεις μπορούν να διορθώσουν ανατομικές ανωμαλίες που εμποδίζουν την αναπνοή κατά τη διάρκεια του ύπνου, όπως μεγάλες αμυγδαλές (συχνότερες στα παιδιά παρά στους ενήλικες), πολύποδες και αδενοειδείς εκβλαστήσεις (κρεατάκια) στη ρινική κοιλότητα, μεγάλη σκολίωση ρινικού διαφράγματος και ανωμαλίες στα οστά της γνάθου ή στη μαλακή υπερώα. Επεμβάσεις μόνο στη μύτη, που μειώνουν τη ρινική απόφραξη, μπορεί να βοηθήσουν στο ροχαλητό, αλλά συνήθως δεν είναι αποτελεσματικές για τις αποφρακτικές άπνοιες. Μπορεί να αποτελέσουν τμήμα ενός γενικότερου σχεδίου αντιμετώπισης της αποφρακτικής υπνικής άπνοιας.

Χρησιμοποιώντας μια άλλη τεχνική που λέγεται φαρυγγοπλαστική, ο χειρουργός αφαιρεί το οπίσθιο τμήμα της μαλακής υπερώας και τη σταφυλή και τυχόν επιπλέον ιστούς από το φάρυγγα που πιθανόν να αποφράσσουν τους αεραγωγούς κατά τη διάρκεια του ύπνου. Οι μελέτες δείχνουν ότι η φαρυγγοπλαστική βοηθάει λιγότερους από τους μισούς από αυτούς που χειρουργούνται.

Η έρευνα συνεχίζεται, για να εξακριβωθεί ποιοι είναι πιθανότερο να βοηθηθούν, φαίνεται όμως ότι στις βαριές περιπτώσεις άπνοιας τα αποτελέσματα δεν είναι καθόλου καλά. Εκτός από τις άμεσες, πιθανές, επιπλοκές που σχετίζονται με την εγχείρηση (πόνος, αιμορραγία, φλεγμονή, οίδημα με ασφυξία), μερικοί ασθενείς αναφέρουν μόνιμα μετεγχειρητικά προβλήματα, όπως ένρινη ομιλία και αναγωγή υγρών στη ρινική κοιλότητα όταν καταπίνουν. Η φαρυγγοπλαστική μπορεί να γίνει με το κλασικό χειρουργικό νυστέρι ή με LASER. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η επιτυχία με το LASER είναι μεγαλύτερη από την κλασική χειρουργική επέμβαση. Άλλοι τύποι χειρουργικών επεμβάσεων είναι η τομή και προώθηση της κάτω γνάθου, η ανύψωση του υοειδούς οστού και η τραχειοστομία.